دمای پردازنده برخلاف چیزی که در نگاه اول به نظر می‌رسد، یک عدد ثابت و واحد نیست. پردازنده‌های جدید چندین حسگر حرارتی دارند و هرکدام می‌توانند دمای بخش متفاوتی از تراشه یا هسته‌ها را گزارش کنند. به همین دلیل ممکن است در نرم‌افزارهای مانیتورینگ چند دمای متفاوت برای یک CPU ببینید و تصور کنید یکی از آن‌ها اشتباه است.
دمای CPU دقیقاً چه چیزی را نشان می‌دهد؟
در پردازنده‌های مدرن، حسگرهای حرارتی متعددی در بخش‌های مختلف تراشه قرار دارند. بعضی از این حسگرها دمای داغ‌ترین نقطه را گزارش می‌کنند و بعضی دیگر میانگین دمای چند حسگر را نشان می‌دهند. بنابراین تفاوت چند درجه‌ای بین اعداد مختلف کاملاً طبیعی است.
نرم‌افزارهایی مانند HWiNFO می‌توانند اطلاعات این حسگرها را به صورت جداگانه نمایش دهند و معمولاً برای هر حسگر مقدار فعلی، کمینه، بیشینه و میانگین نیز قابل مشاهده است.
در پردازنده‌های AMD معمولاً با مواردی مانند CPU (Tctl/Tdie) و CPU Die (Average) روبه‌رو می‌شوید. مقدار Tctl می‌تواند به سریع‌ترین تغییرات دما واکنش نشان دهد، در حالی که دمای میانگین Die تصویر پایدارتر و مناسب‌تری از وضعیت حرارتی پردازنده در یک بار کاری طولانی ارائه می‌کند.
در پردازنده‌های Intel نیز مواردی مانند CPU Package و Core Max اهمیت بیشتری دارند. CPU Package میانگینی کوتاه‌مدت از داغ‌ترین حسگرهای داخل بسته پردازنده است و Core Max داغ‌ترین هسته را نشان می‌دهد.
تفاوت دمای CPU در AMD و Intel چیست؟
نام و روش گزارش دما در پردازنده‌های AMD و Intel کاملاً یکسان نیست و نباید اعداد همه حسگرها را مستقیماً با یکدیگر مقایسه کرد.
در پردازنده‌های Ryzen، مقدار Tctl/Tdie معمولاً برای کنترل سیستم خنک‌کننده اهمیت زیادی دارد. در برخی مدل‌ها نیز مقدار CPU Die (Average) برای بررسی وضعیت حرارتی پایدارتر مفید است. در نسل‌های جدید Ryzen تعداد بیشتری حسگر برای هسته‌ها و بخش‌های مختلف تراشه وجود دارد.
در پردازنده‌های اینتل، CPU Package معمولاً یکی از مناسب‌ترین اعداد برای بررسی دمای کلی پردازنده است. Core Max نیز زمانی مفید است که بخواهید ببینید آیا یک هسته خاص نسبت به سایر هسته‌ها دمای بالاتری دارد یا خیر.
بنابراین اگر در HWiNFO چند دمای متفاوت مشاهده می‌کنید، صرفاً اختلاف آن‌ها به معنای خراب بودن خنک‌کننده یا حسگر نیست.
آیا اختلاف زیاد بین دماهای CPU نشانه مشکل است؟
اختلاف لحظه‌ای بین حسگرهای دمای CPU معمولاً جای نگرانی ندارد. پردازنده ممکن است هنگام باز کردن یک برنامه، اجرای یک پردازش کوتاه یا حتی تغییر سریع بار کاری، برای مدت بسیار کوتاهی دمای بالاتری ثبت کند.
این افزایش ناگهانی به‌خصوص در حسگرهایی که داغ‌ترین نقطه پردازنده را گزارش می‌کنند، بیشتر دیده می‌شود. به همین دلیل بهتر است به جای تمرکز روی یک عدد لحظه‌ای، مقدار میانگین و روند دما را در هنگام اجرای یک کار مشخص بررسی کنید.
اگر اختلاف دما در زمان استفاده عادی چند درجه باشد، معمولاً طبیعی است. اما اگر در یک بار کاری سنگین و پایدار، اختلاف غیرعادی برای مدت طولانی باقی بماند، بررسی خمیر حرارتی، نصب کولر و فشار یکنواخت پایه خنک‌کننده می‌تواند منطقی باشد.
برای بررسی دقیق‌تر می‌توانید قبل از اجرای تست سنگین، مقادیر کمینه و بیشینه حسگرها را پاک کنید و سپس چند دقیقه بار پردازشی ثابت ایجاد کنید. این کار تصویر دقیق‌تری از رفتار واقعی سیستم به شما می‌دهد.
چرا فن CPU با کوچک‌ترین افزایش دما سریع می‌شود؟
یکی از دلایل تغییر سریع سرعت فن این است که مادربورد ممکن است برای کنترل فن از یک حسگر بسیار حساس استفاده کند. این حسگر با کوچک‌ترین افزایش بار پردازنده دمای بالاتری ثبت می‌کند و کنترلر فن نیز بلافاصله واکنش نشان می‌دهد.
نتیجه این رفتار می‌تواند افزایش و کاهش مداوم صدای فن باشد؛ در حالی که پردازنده فقط برای چند ثانیه تحت بار قرار گرفته است و دمای آن دوباره کاهش پیدا می‌کند.
اگر BIOS مادربورد امکان تنظیم زمان واکنش فن را داشته باشد، افزایش Step-up Time می‌تواند این رفتار را کاهش دهد. با این تنظیم، فن برای افزایش کوتاه‌مدت دما بلافاصله با سرعت بالا شروع به کار نمی‌کند و فرصت بیشتری برای مشخص شدن بار واقعی پردازنده خواهد داشت.
در سیستم‌هایی که خنک‌کننده بزرگ‌تری دارند، این روش می‌تواند مؤثرتر باشد، زیرا هیت‌سینک بزرگ برای گرم شدن به زمان بیشتری نیاز دارد و افزایش لحظه‌ای دمای CPU لزوماً به افزایش فوری سرعت فن نیاز ندارد.
بهترین روش بررسی دمای CPU چیست؟
برای بررسی دمای پردازنده بهتر است فقط به عدد لحظه‌ای توجه نکنید. ابتدا دمای سیستم را در حالت بیکار مشاهده کنید و سپس در شرایطی مانند بازی، رندر یا اجرای یک تست پردازشی سنگین آن را بررسی کنید.
در HWiNFO می‌توانید ستون‌های Current و Minimum و Maximum و Average را در پنجره حسگرها مشاهده کنید. مقدار بیشینه برای پیدا کردن جهش‌های دمایی مفید است و مقدار میانگین برای بررسی رفتار پردازنده در یک بار کاری طولانی دید مناسب‌تری ارائه می‌دهد.
برای استفاده روزمره، مهم‌تر از یک جهش کوتاه‌مدت این است که دما در بار کاری پایدار چگونه رفتار می‌کند و آیا پردازنده به محدودیت حرارتی می‌رسد یا خیر. همچنین اگر دمای CPU نسبت به گذشته به شکل محسوسی افزایش یافته باشد، تمیز کردن گردوغبار، بررسی جریان هوای کیس و بررسی نصب خنک‌کننده می‌تواند ضروری باشد.
در نتیجه، دیدن عددی مانند ۷۰ یا ۸۰ درجه به‌تنهایی نمی‌تواند مشخص کند سیستم مشکل دارد. مدل دقیق CPU، نوع بار کاری، دمای محیط، خنک‌کننده و محدودیت‌های توان همگی در تفسیر دما مؤثر هستند.
جمع‌بندی؛ کدام دمای CPU را باید جدی بگیریم؟
پردازنده‌های امروزی چندین حسگر حرارتی دارند و طبیعی است که دمای نمایش‌داده‌شده برای بخش‌های مختلف CPU یکسان نباشد. در AMD معمولاً Tctl/Tdie و CPU Die (Average) و در Intel معمولاً CPU Package و Core Max اطلاعات مهم‌تری ارائه می‌کنند.
بهتر است هنگام بررسی دمای CPU به روند دما در بار کاری پایدار توجه کنید و از قضاوت بر اساس یک جهش چندثانیه‌ای خودداری کنید. اگر دما به شکل غیرعادی بالا باقی می‌ماند، کاهش عملکرد حرارتی، افزایش صدای فن یا رسیدن مکرر پردازنده به محدودیت حرارتی می‌تواند نشانه‌ای برای بررسی سیستم خنک‌کننده باشد.
همچنین اگر فن‌ها دائماً با افزایش و کاهش جزئی دمای CPU تغییر سرعت می‌دهند، اصلاح منحنی فن و افزایش زمان واکنش در BIOS می‌تواند بدون کاهش محسوس توان خنک‌کنندگی، صدای سیستم را کمتر کند.
اینتوتک