بخش زیادی از زندگی دیجیتال شما واقعاً متعلق به خودتان نیست. فایلهایتان روی سرورهای شرکتهای دیگر ذخیره میشوند، تلفن همراهتان دائماً اطلاعاتی را برای سازنده خود ارسال میکند و نرمافزارهایی که هر روز به آنها وابسته هستید، ممکن است هر زمان که شرکت سازنده تصمیم بگیرد، شرایط استفاده خود را تغییر دهند، قیمتشان را افزایش دهند یا حتی بهطور کامل از دسترس خارج شوند. این همان معاملهای است که بیشتر ما بدون فکر کردن پذیرفتیم: راحتی در برابر از دست دادن کنترل.
خبر خوب این است که دنیای نرمافزارهای آزاد و متنباز یا free and open-source software که به اختصار FOSS گفته میشود، بیسروصدا به سطحی رسیده که میتواند این کنترل را به شما بازگرداند؛ آن هم نه به شکلی که فقط مناسب افراد حرفهای یا علاقهمندان به فناوری باشد. بسیاری از این نرمافزارها امروز واقعاً از جایگزینهای تجاری خود بهتر هستند.
در ادامه با ۴ سیستم عامل و راهکار نرمافزاری کاملاً آزاد و متنباز آشنا میشویم که میتوانند جایگزین محصولات مایکروسافت، گوگل و سایر شرکتهای بزرگ فناوری باشد. این نرمافزارها قطعاً برای افرادی که در حفظ حریم خصوصی جدی هستند، جالب و مفید است.
لینوکس برای رایانه شخصی
نکتهی بسیار مهم این است که سیستمعامل از برنامههایی که روی آن اجرا میشوند مهمتر است! ممکن است تمام نرمافزارهای اختصاصی خود را با نمونههای متنباز جایگزین کنید، اما اگر سیستمعاملی که همه آنها روی آن اجرا میشوند همچنان اختصاصی باشد، در واقع مشکل اصلی را حل نکردهاید.
پیشنهاد ما برای سیستمعامل متنباز، توزیعات متنوع لینوکس (Linux) است؛ شاید نام اوبونتو یا دبیان و غیره را شنیده باشید، همهی این موارد، توزیعات لینوکس است. البته سیستمعاملهای متنباز دیگری هم وجود دارند که بر پایه لینوکس نیستند.
لینوکس امروزی نسبت به گذشته پیشرفت فوقالعادهای کرده است و تصور قدیمی مبنی بر اینکه استفاده از آن بسیار فنی است یا همیشه باید با ترمینال کار کنید، تا حد زیادی دیگر صحت ندارد. حتی میتوان گفت بعضی از توزیعهای لینوکس از نظر سهولت استفاده، از ویندوز نیز بهتر هستند.
برای مثال، Linux Mint مخصوص کاربرانی طراحی شده که قصد مهاجرت از ویندوز را دارند. محیط آن بسیار شبیه ویندوز است؛ نوار وظیفه در پایین صفحه قرار دارد و منوی برنامهها نیز مشابه منوی Start ویندوز عمل میکند.
اگر هم از کاربران حرفهای ویندوز هستید و امکانات شخصیسازی بیشتری میخواهید، Kubuntu انتخاب مناسبی است. ظاهر آن همچنان آشناست، اما گزینههای بسیار بیشتری برای تنظیم و سفارشیسازی در اختیار شما قرار میدهد.
همچنین باید اشاره کرد که مهاجرت به لینوکس فقط مخصوص کاربران ویندوز نیست. کاربران مک نیز میتوانند لینوکس را روی رایانههای اپل نصب کنند.
البته پشتیبانی از سختافزارهای اپل به گستردگی رایانههای ویندوزی نیست، اما همچنان مناسب است. بیشتر توزیعهای مبتنی بر Ubuntu روی مکبوکهای قدیمی مجهز به پردازندههای اینتل بدون مشکل اجرا میشوند. اگر هم از مدلهای جدید دارای تراشههای Apple Silicon استفاده میکنید، Asahi Linux که مخصوص این سختافزار توسعه داده شده، گزینه بسیار مناسبی است.
یک رام سفارشی و خصوصی برای گوشی
همان منطقی که درباره رایانه شخصی وجود دارد، درباره گوشی هوشمند نیز صدق میکند.
اگر از گوشیهای Pixel، Samsung یا OnePlus استفاده میکنید، معمولاً مقدار زیادی اطلاعات مربوط به نحوه استفاده شما در پسزمینه جمعآوری و ارسال میشود.
بهترین راه برای خلاص شدن از این وضعیت، نصب یک رام سفارشی یا به عبارت دیگر رام کاستوم است.
البته نصب رام سفارشی نسبت به نصب لینوکس روی رایانه کمی پیچیدهتر است، اما آنقدر هم سخت نیست که فقط برنامهنویسان از عهده آن برآیند. راهنماهای فراوانی برای این کار وجود دارد و وبسایت XDA Developers تقریباً برای هر مدل گوشی آموزش نصب ارائه کرده است. برای بیشتر کاربران، LineageOS بهترین انتخاب است. این سیستمعامل روی طیف گستردهای از گوشیها نصب میشود و نسخهای ساده و نزدیک به اندروید اصلی را بدون نرمافزارها و سرویسهای گوگل در اختیار شما قرار میدهد.
اما اگر مهمترین اولویت شما حریم خصوصی و امنیت حداکثری باشد و نخواهید هیچگونه دادهای از دستگاه شما جمعآوری شود، GrapheneOS گزینه مناسبتری است. تنها محدودیت آن این است که در حال حاضر فقط روی گوشیهای Google Pixel نصب میشود. نکته بسیار مهم این است که همیشه باید رامی را نصب کنید که دقیقاً برای مدل گوشی شما ساخته شده باشد. در غیر این صورت ممکن است با مشکلات سختافزاری مواجه شوید؛ برای مثال دوربین، سیمکارت یا حتی وایفای دستگاه از کار بیفتد.
در مورد آیفون وضعیت متفاوت است. آیفونها مانند گوشیهای اندرویدی رام سفارشی ندارند. پروژههایی برای جیلبریک یا تغییر سیستمعامل وجود دارند، اما به دلیل احتمال بالای آسیب دیدن دستگاه، استفاده از آنها توصیه نمیشود.
اگر واقعاً قصد دارید به دنیای نرمافزارهای آزاد مهاجرت کنید، بهتر است یک گوشی اندرویدی ارزانقیمت تهیه کرده و روی آن یک رام سفارشی نصب کنید.
مرورگر Zen: هسته قدرتمند Firefox با ظاهری کاملاً مدرن
بعد از سیستمعامل، بیشترین زمانی که با رایانه سپری میکنیم داخل مرورگر وب است. از طریق مرورگر تحقیق میکنیم، از فروشگاههای اینترنتی خرید میکنیم، بلیت رزرو میکنیم، ایمیل میفرستیم و حتی بسیاری از برنامهها را به صورت نسخه تحت وب اجرا میکنیم.
به همین دلیل انتخاب یک مرورگر متنباز مناسب اهمیت زیادی دارد؛ بهویژه اگر نمیخواهید شرکتهای بزرگ فناوری تمام فعالیتهای اینترنتی شما را ردیابی کنند. در حالت ایدهآل، مرورگر باید هم به حریم خصوصی شما احترام بگذارد و هم ابزارهای ردیابی و تبلیغات را مسدود کند.
البته این کار همیشه ساده نیست، زیرا برخی وبسایتها در صورت فعال بودن تنظیمات سختگیرانه حریم خصوصی بهدرستی کار نمیکنند. یکی از بهترین مرورگرهای متنباز که تعادل خوبی میان حریم خصوصی و کارایی روزمره ایجاد کرده، Firefox است. اما اگر به دنبال مرورگری مدرنتر هستید، Zen Browser انتخاب جذابی است. این مرورگر بر پایه Firefox ساخته شده و همان هسته امن و متمرکز بر حفظ حریم خصوصی را در اختیار شما قرار میدهد، اما رابط کاربری آن کاملاً بازطراحی شده است.
دلیل اصلی پیشنهاد Zen این است که ظاهر آن بسیار مدرنتر، تمیزتر و کاربردیتر از فایرفاکس است.
از امکانات آن میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- تبهای عمودی (Vertical Tabs)
- نمایش همزمان چند صفحه (Split View)
- انتقال نوار آدرس به پنل کناری، مشابه مرورگر Arc
این طراحی باعث میشود تمام ارتفاع نمایشگر برای مشاهده صفحات وب آزاد شود؛ ویژگیای که بهخصوص روی مانیتورهای عریض امروزی بسیار کاربردی است. البته این پیشنهاد با این فرض مطرح شده که از لینوکس استفاده میکنید. اگرچه Zen روی ویندوز و macOS نیز اجرا میشود، اما فعلاً از DRM در این دو سیستمعامل پشتیبانی نمیکند؛ بنابراین سرویسهایی مانند Netflix در آن قابل استفاده نیستند. در چنین شرایطی، Brave انتخاب عملیتری برای کاربران ویندوز و مک خواهد بود.
Nextcloud: سرور ابری شخصی خودتان را راهاندازی کنید
گزینه بعدی Nextcloud است؛ نرمافزاری که به شما امکان میدهد فضای ابری شخصی خودتان را راهاندازی کنید. میتوان آن را جایگزینی متنباز برای سرویسهایی مانند Google Drive، Google Workspace و حتی Microsoft 365 دانست.
Nextcloud یک پلتفرم خودمیزبان (Self-Hosted) است؛ یعنی آن را روی رایانه شخصی، یک رایانه قدیمی یا بهتر از همه روی یک NAS نصب میکنید و آن دستگاه را به سرور خانگی تبدیل میکنید. پس از نصب، میتوانید فضای ذخیرهسازی ابری اختصاصی خود را ایجاد کرده و از تمام دستگاههای خود به آن دسترسی داشته باشید.
چه در شبکه خانگی باشید و چه از طریق اینترنت به آن متصل شوید، فایلهای شما تحت کنترل خودتان باقی میمانند و دیگر روی سرورهای Google Drive یا Microsoft OneDrive ذخیره نخواهند شد. اما قابلیتهای Nextcloud فقط به فضای ذخیرهسازی محدود نمیشود.
این پلتفرم مجموعهای از برنامههای خودمیزبان را نیز در اختیار شما قرار میدهد، از جمله:
- تقویم
- مدیریت عکسها
- یادداشتها
- مخاطبان
- برگزاری جلسات ویدئویی
اگر دامنه اختصاصی داشته باشید، حتی میتوانید آن را با یک سرور ایمیل یکپارچه کنید و سامانه ایمیل شخصی خود را داشته باشید.
اما به نظر من مهمترین ویژگی Nextcloud، پشتیبانی از OnlyOffice و Collabora Office است.
به کمک این دو مجموعه اداری میتوانید اسناد متنی، صفحات گسترده (Spreadsheet) و فایلهای ارائه (Presentation) را مستقیماً داخل Nextcloud ایجاد و ویرایش کنید؛ قابلیتی که در بسیاری از موارد، آن را به جایگزینی مناسب برای Microsoft Office تبدیل میکند.
علاوه بر این، Nextcloud از همکاری همزمان (Real-time Collaboration) نیز پشتیبانی میکند؛ بنابراین چندین کاربر میتوانند بهطور همزمان روی یک سند کار کنند و این ویژگی آن را برای استفادههای تیمی بسیار ارزشمند است.
howtogeekاینتوتک